Impact & Fiction

Hoe lezers worden geraakt door boeken

Impact & Fiction heeft laten zien dat computationeel literatuuronderzoek waardevolle inzichten kan bieden, maar niet de volledige impact van een boek vangt. Het project toonde aan dat er patronen bestaan in hoe lezers reageren en schrijven over boeken, en dat er zelfs genres in reviews te onderscheiden zijn.

Beeld: Pixabay.

Wat doet een boek met een lezer?

Die vraag houdt literatuurwetenschappers al eeuwen bezig. Traditioneel ligt de focus op de auteur, de stijl of de maatschappelijke context. Lezers zelf komen vaak pas op de tweede plaats. Met het project Impact & Fiction (ImpFic) bracht het Huygens Instituut daar verandering in: van 2021 tot 2025 onderzocht het projectteam hoe lezers reageren op boeken en hoe ze hun leeservaringen online delen in reviews.

Dankzij reviewplatforms zoals Bol, Hebban en Goodreads konden de onderzoekers honderdduizenden recensies analyseren. ‘Lezers laten overal online sporen achter van hun leeservaringen,’ aldus een van de onderzoekers. ‘Door die reacties systematisch te bestuderen met speciale computerprogramma’s wilden we onderzoeken wat boeken bij lezers teweegbrengen.’

Van data naar inzichten

Het team bestudeerde ongeveer 470.000 online reviews en legde die naast ruim 19.000 Nederlandstalige e-pubs (met dank aan de KB Nationale Bibliotheek en de uitgevers). De aandacht ging vooral uit naar thema’s, emoties en stijl. De onderzoekers wilden weten: welke onderwerpen en genres komen het meest voor? Hoe reageren lezers op emotionele ontwikkelingen? En hoe beïnvloedt de schrijfstijl hun leeservaring?

Bij het analyseren van thema’s en genres bleek dat computergestuurde topic modelling (een techniek die automatisch groepen samenhangende woorden identificeert) weinig betekenisvolle inzichten opleverde. Veel van de gevonden ‘topics’ sluiten niet aan bij hoe lezers over boeken praten; zij schrijven liever over stijl, sfeer en persoonlijke beleving.

Wetenschappelijk bewijs voor wat al bekend was

Toch konden de onderzoekers dankzij topic modelling wél wetenschappelijk aantonen dat binnen specifieke genres bepaalde woordcombinaties veel voorkomen, zoals romantische termen in liefdesromans en misdaadwoorden in thrillers. Daarmee is bevestigd dat boeken binnen een genre inhoudelijk samenhangen via herkenbare thema’s. In zekere zin bewees de methode dus wetenschappelijk wat al intuïtief bekend was.

Geeft het boek een positief of negatief gevoel?

Ook sentiment-analyse werd gebruikt in het project. Verschillende digitale tools die zouden moeten meten hoe positief of negatief een verhaal wordt ervaren (waaronder Pattern, LiLaH en LIWC) gaven uiteenlopende resultaten. Patronen van sentimenten in een tekst, zogenaamde sentiment arcs, bleken lastig te interpreteren. Het effect van snel opeenvolgende emoties, dat in films vaak een positief effect heeft op het publiek, kon in romans niet worden bevestigd.

Stijl spreekt tot lezers

De onderzoekers keken ook naar werkwoordstijden. Traditioneel worden verhalen in de verleden tijd verteld, maar genres verschillen hierin: fantasy gebruikt bijna altijd de verleden tijd en non-fictie in de tegenwoordige tijd. Literaire fictie ligt er tussenin.

Opvallend is dat lezers juist reageren op afwijkingen binnen deze conventies. Boeken met een ongebruikelijke werkwoordstijd voor hun genre leveren meer reacties op in reviews. Bovendien blijkt de werkwoordstijd samen te hangen met thematiek: literaire thrillers in de tegenwoordige tijd besteden bijvoorbeeld meer aandacht aan gevoelens en culturele onderwerpen dan thrillers in de verleden tijd.

Wat persoonlijke voornaamwoorden vertellen over leeservaringen

Een andere ontdekking kwam uit de analyse van persoonlijke voornaamwoorden in reviews. Lezers beschrijven hun eigen ervaringen meestal in de eerste persoon, terwijl plot en personages vaak in de derde persoon worden besproken. Soms gebruiken ze echter de tweede persoon: ‘je waant je in een andere wereld’.

Op commerciële platforms zoals Bol is dat vaak bedoeld om andere lezers direct aan te spreken en tot kopen aan te zetten. Op discussieplatforms zoals Goodreads of Hebban verwijst het juist naar een diepere leeservaring: de reviewer beschrijft hoe het voelt om volledig op te gaan in het verhaal, zich te identificeren met de personages.

Het gebruik van de tweede persoon in een inhoudelijke review kan een teken zijn dat lezers een zogenaamde blending experience hebben gehad, waarin lezer en verhaal samensmelten. Dit zou een uitgangspunt kunnen zijn voor aanvullend vervolgonderzoek naar de impact van boeken op lezers.

Reviews als genre

Het project liet tot slot zien dat reviews zelf ook literaire vormen aannemen. Op discussieplatforms zoals Goodreads en Hebban schrijven lezers langere teksten waarin zij reflecteren op thema’s en emoties. Deze inhoudelijk reviews volgen herkenbare patronen en wetmatigheden in vertelstijlen. Ook zijn er populaire reviewers met vele volgers. Lezers reageren op elkaars werk en vormen communities met een eigen toon.

Inhoudelijke reviews zijn daarmee een rijke en herkenbare vorm van literair discours waarin lezers hun interpretaties en emoties vormgeven.

Lezers laten zich niet snel leiden door opgelegde literaire standaarden

Eén van de onderliggende doelen van het project was ook om leesplezier zichtbaar te maken en lezen te positioneren als een persoonlijke, betekenisvolle ervaring. Inhoudelijke reviews laten zien dat lezers zich niet snel laten leiden door schoolse standaarden: iedereen kan genieten van een boek naar eigen keuze, en voor die persoon is dát een goed boek met impact, ongeacht wat recensenten vinden of hoe uitgevers het boek presenteren.