De eerste vrouwen in de Nederlandse politiek (1917-1927)

Een belangrijke bijdrage aan een meer inclusieve politieke geschiedenis van Nederland

In 1917 kregen vrouwen in Nederland het recht om zich verkiesbaar te stellen (passief kiesrecht). In 1919 volgde het recht om zelf te stemmen (actief kiesrecht). Margit van der Steen, gastonderzoeker bij het Huygens Instituut, onderzocht welke vrouwen tussen 1918 en 1929 werden gekozen in vertegenwoordigende functies in de politiek en wat hun komst betekende voor de politieke praktijk.

Afbeelding: drie van de zes eerste vrouwelijke gemeenteraadsleden in Amsterdam, van links naar rechts Carry Pothuis-Smit, sociaaldemocraat, Hendrika van Zelm-van den Berg, communist, en Thiska Thiel-Wehrbein, vrijzinnig democraat. Zie ook dit artikel in Delpher. 

Voor het eerst is systematisch onderzocht welke vrouwen in deze periode een zetel verwierven in de gemeenteraden. Deze politici waren lange tijd nauwelijks zichtbaar in de geschiedschrijving. Dit onderzoek bracht hen in kaart, onder meer via de gedigitaliseerde regionale kranten van Delpher, en gaf hen een naam en waar mogelijk een gezicht.

De nadruk op lokaal bestuur was vernieuwend. Eerder was er al aandacht voor vrouwelijke pioniers in de landelijke politiek, maar juist in (kleinere) gemeentes was de drempel voor vrouwen minder hoog om aan een politieke loopbaan te beginnen, niet in de laatste plaats omdat ze dit dichtbij huis konden doen, naast eventuele zorg voor kinderen en huishouden.

Daarmee leverde dit onderzoek een belangrijke bijdrage aan een meer inclusieve politieke geschiedenis van Nederland.

De politiek was ongeschikt voor vrouwen, vond men destijds

Opvallend was dat een groot deel van de gekozen vrouwen getrouwd was en vaak ook kinderen had. Indertijd meenden velen dat vrouwen, met name vrouwen met kinderen, ongeschikt waren voor de politiek. De politiek zou bij uitstek het terrein van mannen zijn.

Juridisch gezien waren getrouwde vrouwen bovendien ‘handelingsonbekwaam’ en moesten zij hun man gehoorzamen, iets wat we ons nu bijna niet meer kunnen voorstellen. Pas in 1957 werden getrouwde vrouwen handelingsbekwaam, mede dankzij de inzet van alle vrouwelijke parlementariërs.

Sociaaldemocratische gemeenteraadsleden op cursus in het Troelstra-oord , 1924. Fotocollectie Jan de Roos.

Tegen deze achtergrond was het politieke werk van de eerste vrouwelijke gemeenteraadsleden extra bijzonder. Ondanks de maatschappelijke en juridische beperkingen maakten zij beleid dat grote groepen burgers betrof.

Hun aanwezigheid in vertegenwoordigende organen liet zien dat vrouwen wel degelijk over politieke vaardigheden beschikten. Bovendien verbreedden zij de politieke agenda met nieuwe onderwerpen waar eerder weinig aandacht voor was.

Nieuwe spelregels: de opkomst van de partijendemocratie

De eerste vrouwelijke politici traden aan in een periode van ingrijpende politieke veranderingen. Het districtenstelsel maakte plaats voor een systeem van evenredige vertegenwoordiging. In dit nieuwe kiesstelsel kregen politieke partijen een grotere rol en ontwikkelde zich de moderne partijendemocratie.

Deze veranderingen beïnvloedden de kansen van kandidaten om gekozen te worden. Het project onderzocht ook welke vrouwen wisten te profiteren van het nieuwe stelsel en wie juist buiten de boot vielen.

Thema’s binnen het onderzoek

Het onderzoek richtte zich op:

* politieke participatie van vrouwen
* het functioneren van de representatieve democratie
* burgerschap
* emancipatieprocessen
* gender en macht

Door de ervaringen van deze eerste generatie vrouwelijke politici centraal te stellen, heeft dit onderzoek laten zien hoe de Nederlandse democratie zich in de praktijk ontwikkelde en welke rol vrouwen daarin speelden.

Margit van der Steen, gastonderzoeker bij het Huygens Instituut, was van 2011 tot 2025 managing director van de landelijke Onderzoekschool Politieke Geschiedenis en secretaris van de International Association for Political History. Voor haar inzet voor wetenschap en samenleving werd zij benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

Bestel het boek

‘ware wonderdieren’ De eerste vrouwen in de Nederlandse politiek (1917-1927), Margit van der Steen (Uitgeverij Boom). Naar de website.