Anton de Kom

Terugschrijven op Nederlands grondgebied

Zesentachtig jaar na publicatie (2020) wordt Wij slaven van Suriname (1934) van Anton de Kom (1898-1945) opgenomen in de canon van de Nederlandse cultuur en geschiedenis. Dan pas bereikt het werk, door aandacht op televisie en radio, in kranten en bladen, het grotere publiek, waar het eerder zelfs in de meeste literaire en historiografische kringen, onopgemerkt bleef. De keuze voor opname in de canon werd door de canoncommissie als volgt gemotiveerd: het boek is ‘een aanklacht tegen racisme, uitbuiting en koloniale overheersing. Nog steeds wordt het boek veel gelezen, omdat het de koloniale machtsstructuren inzichtelijk maakt voor een groot publiek.’

Voor Surinamers wordt dit werk al in 1969 onofficieel gecanoniseerd door studenten die, moe van het wachten op een herdruk, het heft in eigen handen nemen en overgaan tot roofdrukken van het werk. Het belang van Wij slaven van Suriname zit voor de Surinamers in het feit dat hun perspectief op de koloniale geschiedenis vanaf de periode van de trans-Atlantische slavernij tot 1933 wordt weergegeven. Wij slaven is de eerste uitgebreide publicatie uit het gehele Caraïbisch gebied waarin de koloniale geschiedenis vanuit het perspectief van gekoloniseerden wordt beschouwd. Hiermee is dit werk de oertekst van postkoloniaal terugschrijven uit de Nederlandse koloniën.

Deze studie is een historisch-kritische teksteditie en een discourse analyse van Wij slaven van Suriname. Met dit werk schreef Anton de Kom een tegendiscourse op het dominante koloniale discourse. Sommige wetenschappers noemen Wij slaven van Suriname een geschiedkundig werk, andere typeren het als een essay in navolging van de Europese tekstanalyse en retorica. Bekeken vanuit de Surinaamse orale traditie zou Wij slaven van Suriname ook gezien kunnen worden als een exemplarische vertelling zoals bekend van de aitidey (de avond van de achtste dag) na het overlijden van een persoon waarop nabestaanden en bekenden bij elkaar komen met als doel ‘fu memre a sma’ (om de dode te herdenken).

Intussen heeft in 2023 onderzoek plaatsgevonden voor de tentoonstelling ‘Anton de Kom en de SSU ( de initiatiefnemers van roofdrukken van Wij slaven van Suriname)’ in museum De Lakenhal Leiden.