69 delen Erasmus: de labour of love van Jan Bloemendal
14 jaar stond hij met plezier voor de klas als docent Klassieke Talen en Nederlands terwijl hij in zijn vrije tijd promoveerde. In 2000 maakte hij de overstap van het onderwijs naar de wetenschap. ‘Best een cultuurschok, maar het heeft goed uitgepakt.’ Jan Bloemendal belandde bij het Huygens Instituut, waar hij dit jaar zijn zilveren jubileum viert.
Binnen het instituut deed hij onderzoek naar vroegmodern Latijns toneel, onder meer in het project TransLatin. Sinds 2007 coördineert hij Erasmi Opera Omnia (‘alle werken van Erasmus’), een van de langstlopende projecten van het Huygens Instituut. ‘Gestart in 1960, vóór mijn geboorte!’ Al decennia werken talloze vrijwilligers aan de wetenschappelijke editie van 69 delen met de volledige werken van de humanist Erasmus (1466–1536). ‘Dat is zowel een tour de force als een labour of love.’
Eeuwige schaver
‘De Latijnse teksten worden kritisch uitgegeven, dus met toelichting, ontstaansgeschiedenis en verschillen tussen oude edities,’ vertelt Bloemendal. Een flinke klus: ‘Want Erasmus was een “eeuwige schaver”. Bij elke nieuwe uitgave bracht hij veranderingen aan in zijn teksten.’
Portret van Erasmus door Albrecht Dürer, circa 1520. Collectie Musée du Louvre.
De uitgave verschijnt op papier, maar komt in de toekomst ook online. ‘De wetenschappelijke Erasmus-community is vrij behoudend, “dus” papier, maar we hopen op een digitale editie met de Engelse vertaling naast het Latijn. We moeten meegaan met onze tijd.’
Geen makkelijk mens
Al achttien jaar bestudeert Bloemendal Erasmus’ werk. Wie was deze man? ‘Een ongrijpbare figuur,’ zegt Bloemendal. ‘Hij onderhield veel vriendschappen maar kon mensen als bakstenen laten vallen. Een pacifist, maar soms haatdragend; bedachtzaam, maar lichtgeraakt. Wat je “moeilijk in de omgang” noemt.’
Europese waarden
‘Erasmus was een groot geleerde, maar enorm ijdel. Hij zou nu waarschijnlijk alle talkshows in Europa aflopen als een echte sterfilosoof. In zijn tijd reisde hij ook veel. Dat droeg bij aan zijn invloed op het ontstaan van gedeelde Europese waarden en een Europese cultuur van elkaar met respect behandelen en naar elkaar omzien. Helaas zien we die tolerantie afbrokkelen.’
Bloemendal voelt verwantschap met Erasmus’ gedachtengoed. ‘Hij was, net als ik, een wetenschapper, theoloog en gelovig mens. Hij dacht, anders dan ik, dat het mensen kan helpen als je ze maar goed uitlegt hoe iets zit. Door onderwijs en opvoeding zouden mensen vaker met elkaar in gesprek moeten blijven, ook als ze van mening verschillen.’
Liefde voor de medemens
‘Liefde voor de medemens (dat zeg ik liever dan “naastenliefde”) staat bij Erasmus centraal. Om anderen te begrijpen, moet je de geschiedenis kennen en wat “gezonde achterdocht” aan de dag leggen, zoals mijn schoonmoeder dat noemde. Zodat je geen onzin voor waarheid aanneemt en dat koppig blijft verdedigen. Want dat typeerde Erasmus in zijn bekendste werk, Lof der Zotheid (1511), als een vorm van dwaasheid.’
Nog 9 delen te gaan
Tot nu toe zijn er 60 delen Erasmus uitgegeven. Nog 9 delen te gaan. Daarvan is er momenteel één in eerste proef, één bij de zetter en één onder redactie. Hopelijk lukt het om de resterende 6 delen nog voor de herfst van 2028 uit te geven. Want in dan gaat Jan Bloemendal met pensioen en dan is het wel fijn als dit levenswerk wordt afgerond.
