07-01-2026

Middeleeuwers deden niet moeilijk over een vervalsing

De rijke opbrengst van een uitstervende wetenschappelijke discipline

Juridische documenten doorakkeren lijkt misschien saai, maar niets is minder waar. De Limburgse Oorkonden blijken verrassend veel te vertellen over het dagelijks leven in de middeleeuwen. Geertrui van Synghel van het Huygens Instituut ontsluit deze bronnen en stuit daarbij op verhalen over bestuur, rampen en alledaagse gebeurtenissen, zoals een relletje met een molenaar en zijn paard. Zij is inmiddels de enige in Nederland die deze specialistische kennis nog in huis heeft.

Afbeelding: Geertrui van Synghel laat een Limburgse Oorkonde zien aan de deken van de Sint-Servaasbasiliek, de bisschop van Roermond en de pauselijke nuntius in Afrika, eregenodigden bij de presentatie van het Oorkondenboek van het Sint-Servaaskapittel en de opening van de bijbehorende tentoonstelling in 2025. Foto: Jean-Pierre Geusens voor de Maastrichtse Heiligsdomsvaart.

Net als sommige ambachten zijn er ook wetenschappelijke disciplines die uitsterven. Toen onderzoeker Geertrui van Synghel, al meer dan 40 jaar verbonden aan het Huygens Instituut, in 1979 begon met de ontsluiting van de Noord-Brabantse Oorkonden, had zij nog vijf collega’s. Nu is zij de enige met de kennis en deskundigheid om oorkonden – handgeschreven in het Latijn – te kunnen lezen, begrijpen en uitgeven.

The last woman standing. Oorkondenleer is als vak van het curriculum verdwenen bij de universiteiten. Latijn is nergens meer verplicht. Dat snapt Van Synghel wel: ‘Hoe kun je als jonge wetenschapper je brood verdienen met oorkonden? Ik heb geluk gehad. En ook ik doe dit grotendeels in mijn eigen tijd.’

Paleografie en oorkondeleer

Van Synghels officiële expertises zijn paleografie en oorkondeleer. Paleografie is de studie van oud handschrift. Oorkondeleer richt zich specifiek op de vorm, opbouw, functie, herkomst en echtheid van oorkonden, om te begrijpen hoe middeleeuws bestuur en rechtspraak werkten. Daar is veel ‘omliggende’ kennis voor nodig, van politieke geschiedenis tot sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen.

Akte nummer 5 uit Sint-Gerlach, 2 september 1236. Mathilde, magistra van Sint-Gerlach, wijst een jaarrente van vier schelling en een malder rogge toe aan het ziekenverblijf van Sint-Gerlach. Beeld: Waarvan Akte website.

Speurwerk in meerdere bronnen

Voor elke oorkonde duikt Van Synghel daarom diep de archieven in, op zoek naar relevante bronnen die kunnen vertellen wat het stuk daadwerkelijk inhoudt. Door dit detectivewerk verdient zij de officieuze titel ‘speurneus’: ‘Het is soms zo’n ingewikkelde puzzel, dan voel ik me net een rechercheur die overal stukjes informatie vandaan haalt.’

Limburgse Oorkonden: wetenschappelijke editie en publieksversie

Sinds 2018 werkt ze aan de wetenschappelijke editie van de Limburgse Oorkonden, met elk jaar een gedrukte wetenschappelijke publicatie. In de zomer van 2025 verscheen deel 4 en was er een tentoonstelling (kortdurend, vanwege de kwetsbaarheid van de oorkonden) bij de Zusters Onder De Bogen in Maastricht. De digitale editie van de Limburgse Oorkonden wordt online gezet op de website Waarvan Akte, inclusief toegankelijke publieksversies en verhalen.

Van ingestorte brug tot de arrestatie van een molenaarspaard

Uit de oorkonden haalt Van Synghel een rijke hoeveelheid verhalen over het Limburg van toen. Van de grote ramp bij de Servaasbrug in 1275 met 400 doden en een crowdfundingsactie om de brug te herbouwen, tot de merkwaardige arrestatie van een molenaarspaard dat na inmenging van de geestelijken van Sint-Servaas met de schrik vrij kwam.

Afbeelding van een molenaar en zijn paard uit de Romance of Alexander (1338-1344). Collectie Bodleian Libraries.

Elk lettertje opgemeten en geanalyseerd

Dankzij haar zorgvuldige research heeft Van Synghel zelfs kunnen aantonen dat een aantal oorkonden die eerder als vervalsingen werden beschouwd, waarschijnlijk tóch echt zijn. Van deze oorkonden werd beweerd dat ze door één persoon waren opgesteld die bij de datering van de stukken nog niet eens geboren was.

Door minutieus paleografisch onderzoek waarbij ze de handschriften onder de loep legde en elk lettertje van alle kanten opmat, kon Van Synghel vaststellen dat de oorkonden door verschillende handen (dus waarschijnlijk meerdere personen) waren opgetekend. Géén vervalsing dus.

‘Bij wijze van experiment laat ik deze oorkonden nu onderzoeken door AI. Ik ben heel benieuwd wat daaruit komt.’

Postdatering eeuwen later is ook rechtsgeldig

‘Maar middeleeuwers deden niet zo moeilijk over een vervalsing,’ voegt ze eraan toe. ‘Als er ooit mondelinge afspraken waren gemaakt, bijvoorbeeld over landeigendom, vonden ze het niet bezwaarlijk om zelfs honderden jaren na dato nog een oorkonde op te stellen. Tegenwoordig vinden we dat dubieus of onacceptabel; destijds zagen ze het meer als een rechtsgeldige bevestiging.’