Brieven van Alvise Contarini (1624–1626)

Diplomatieke observaties van de derde Venetiaanse gezant in de Nederlandse Republiek

Het Huygens Instituut maakt een digitale editie van de brieven van Alvise Contarini (1624–1626), de derde Venetiaanse gezant in de Nederlandse Republiek. Het project sluit direct aan op de eerder gepubliceerde brieveneditie van Christofforo Suriano (1616–1623), de eerste Venetiaanse gezant. Samen vormen de correspondenties een unieke, doorlopende seriële bron voor het bestuderen van politiek, diplomatie, handel en cultuur in de contacten tussen de Serenissima Repubblica di Venezia en de jonge Nederlandse Republiek in de vroege 17e eeuw.

Afbeelding: portret van Alvise Contarini naar Anselm van Hulle (detail), anoniem. Collectie Nationalmuseum. 

Het projectteam van het Huygens Instituut, onder leiding van Nina Lamal, werkt samen met een team van Italiaanse paleografen om alle brieven volledig te transcriberen, doorzoekbaar te maken, te annoteren en te voorzien van Engelstalige samenvattingen. Ook historisch waardevolle bijlagen worden integraal opgenomen en digitaal ontsloten.

Van Suriano naar Contarini: een doorlopende seriële bron

De Nederlandse Republiek was jong, protestants en relatief gedecentraliseerd. Precies het tegenovergestelde was de oligarchische, katholieke Republiek Venetië. Dat verschil maakte de nieuwe Nederlandse staat zowel interessant als potentieel problematisch vanuit Venetiaans oogpunt. Er viel veel te leren maar ook wel wat te steggelen met de Calvinistische ‘rebellen’ in de Lage Landen.

Wie was Alvise Contarini? Een Venetiaanse topdiplomaat

Met de komst van de tweede Venetiaanse gezant Marcantonio Morosini in de zomer van 1623, kon Suriano na meer dan zeven jaar terugkeren naar Venetië. De benoeming van Morosini was een tijdelijke oplossing. Nog in datzelfde jaar besloot de Venetiaanse Senaat Alvise Contarini als officiële ambassadeur naar Den Haag te sturen.

In tegenstelling tot Suriano was Contarini een Venetiaans edelman. Tijdens zijn ambtsperiode in Den Haag was hij getuige van het Beleg van Breda (1624–1625). Contarini observeerde de militaire en politieke situatie van dichtbij en rapporteerde hierover uitgebreid aan Venetië. Niet in de laatste plaats omdat Venetiaanse soldaten meevochten aan de zijde van de Republiek.

Beleg van Breda, 1624-1625. Collectie Rijksmuseum.

Na zijn Haagse jaren groeide Contarini uit tot een van de invloedrijkste diplomaten van zijn tijd. Hij vertegenwoordigde Venetië in Engeland (1626), Frankrijk (1629), bij de pauselijke curie (1632) en in Constantinopel (1636–1641). Een van zijn belangrijkste rollen vervulde hij tijdens het Congres van Münster (1641–1648), waar hij dankzij diplomatieke behendigheid als bemiddelaar bijdroeg aan de Vrede van Westfalen.

Levendige observaties van de Nederlandse Republiek

Contarini was, net als Suriano, getraind om gesprekken letterlijk te noteren en politieke en maatschappelijke ontwikkelingen nauwgezet te observeren. Hun correspondenties vormen een uitzonderlijk gedetailleerde getuigenis van het dagelijks functioneren van de Nederlandse Republiek: van de Staten-Generaal tot internationale handel, religieuze spanningen en diplomatieke rituelen.

Onderzoek en publieksboek

Projectleider Nina Lamal onderzoekt hoe Suriano en Contarini de Nederlandse Republiek representeerden in hun correspondentie. Dit onderzoek zal op termijn worden gepubliceerd in een publieksboek over de Venetiaanse blik op de jonge Nederlandse Republiek.
Italiaanse percepties over de Opstand in de Nederlanden

Eerder leverde Nina Lamal een bijdrage aan de bundel De Tachtigjarige Oorlog in Europese ogen. De internationale geschiedenis van een nationaal verhaal (Boom, 2025). Hierin beschrijft ze hoe de verschillende Italiaanse spelers, waaronder vele soldaten in de Lage Landen, aan de frontlinie stonden van informatievergaring over de Nederlandse Opstand en het ontstaan van de jonge Nederlandse Republiek.

Inktpot van messing met gaatjes voor pennen. Collectie Rijksmuseum.

Het Venetiaanse cijferschrift: een digitale uitdaging

Een belangrijke uitdaging binnen het project is het frequente gebruik van cijferschrift in Contarini’s brieven. Venetiaanse diplomaten behoorden tot de meest vooruitstrevende gebruikers van geheimschrift in vroegmoderne diplomatie. Contarini werkte met een uitgebreid symboolsysteem dat letters, lettergrepen en volledige woorden combineerde.

Het Huygens-team ontwikkelt een digitale editie waarbij gebruikers zowel het originele cijferschrift als de ontcijferde tekst te zien krijgen. De brieven worden makkelijk doorzoekbaar gemaakt, waarbij transcriptie, ontcijfering en interpretatie duidelijk naast elkaar worden gepresenteerd.

Digitale editie: toegankelijk en rijk geannoteerd

De digitale editie van de brieven van Contarini zal onder meer bevatten:
• Afbeeldingen van de originele brieven
• Doorzoekbare transcripties
• Ontcijferde geheimschriftpassages
• Annotaties van personen, plaatsen en instanties
• Engelstalige samenvattingen
• Koppeling met de Suriano-editie voor seriële analyse

Prins Maurits in gezelschap op het Buitenhof in Den Haag, Pauwels van Hillegaert, 1621-1625. Collectie Rijksmuseum.