18-02-2026

Trefwoorden en tranen in het grootste oorlogsarchief van Nederland

Hoe Lotte Baltussen de website verbeterde met input van honderden mensen

Het CABR is een archief met miljoenen pagina’s over de bijzondere rechtspleging na de Tweede Wereldoorlog. Dankzij digitalisering kunnen mensen nu zoeken op trefwoorden en namen. Sommige dossiers maken echter veel emoties los. Daarom moet de website zo eenvoudig mogelijk zijn. Zodat bezoekers zich kunnen concentreren op de inhoud en niet op hoe de site werkt. Lotte Baltussen van het Huygens Instituut onderzocht wat mensen nodig hebben om het digitale CABR optimaal te gebruiken en begrijpen.

Hieronder vertelt ze over haar gebruikersonderzoek, waarbij ze met honderden mensen sprak. Voor vakgenoten licht ze haar aanpak stap voor stap toe in vier blogs.

Afbeelding: in de studiezaal van het Nationaal Archief. (Geportretteerden hebben niet deelgenomen aan het gebruikersonderzoek voor het CABR.) Foto: Anne Reitsma, Nationaal Archief.

‘Iedereen heeft eigenlijk maar één vraag: “hoe erg was het?” Tachtig jaar is er gezwegen, ontweken of ontkend. Nabestaanden van daders en slachtoffers komen naar het archief op zoek naar antwoorden, met lood in hun schoenen en vaak óp van de zenuwen. Wat heeft opa uitgespookt? Wat is het verloren zusje van oma overkomen? Naar het archief komen is een moeilijke stap die veel moed vereist,’ vertelt Lotte Baltussen.

Als specialist op het gebied van websitegebruik sprak ze met honderden mensen om het digitale CABR zo toegankelijk mogelijk te maken. ‘Ik hoorde hartverscheurende verhalen, heb veel handen vastgehouden. Al in de eerste fase van het project werd duidelijk dat deze intense emoties het uitgangspunt moesten zijn voor het ontwerp van de website. Wij kunnen niet voor mensen bepalen “hoe erg het was”. Wél kunnen we ze op zo’n manier door het archief loodsen dat ze zo snel mogelijk vinden wat ze willen weten.’

Lotte Baltussen (rechts) geeft samen met Lucia Hoenselaars van ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum een presentatie over hoe mensen zich inhoudelijk en emotioneel kunnen voorbereiden op het bekijken van het CABR.

Zoeken op namen van slachtoffers en getuigen

Het CABR (Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging) bevat dossiers van mensen die in de jaren na de Tweede Wereldoorlog zijn onderzocht op mogelijke samenwerking met de Duitse bezetter. Dankzij digitalisering, die miljoenen pagina’s volledig doorzoekbaar maakt, is het nu mogelijk om in het archief te zoeken op namen van slachtoffers, getuigen en trefwoorden, niet alleen van verdachten en daders. Geschiedkundigen en nabestaanden kunnen daarmee eindelijk meer ontdekken over de toedracht van bepaalde gebeurtenissen.

Zo snel mogelijk duidelijkheid bieden

Vanwege de hevige gevoelens die dat kan oproepen, zeker bij nabestaanden die generatieslang in onzekerheid of onwetendheid hebben geleefd, is de website zo ingericht, dat je bij een onderzocht persoon direct de belangrijke documenten ziet, zoals processen-verbaal en gerechtelijke uitspraken. Ook staat bovenaan de zogenoemde ‘strafkaart’ (als die er is) met daarop in het kort de hoofdpunten uit het onderzoek naar een verdachte of veroordeelde.

Lotte Baltussen: ‘Mensen krijgen dan zo snel mogelijk duidelijkheid over die brandende vraag hoe erg het was. Ik raad mensen aan om samen naar het archief te komen. Je kunt elkaar steunen als het nieuws verdrietig of pijnlijk is, en helpen om dóór te lezen, zelfs als er tranen vloeien. In de verslagen van de verhoren staan soms precies de verhalen die nodig zijn voor een beter begrip van het dossier.’

Foto’s zijn van onschatbare waarde

Een ander belangrijk element in het webontwerp is de mogelijkheid om in één keer te filteren op alle foto’s in een dossier. Deze optie is specifiek toegevoegd op basis van input van de gebruikers. Lotte Baltussen: ‘Ik sprak vorige week nog met een meneer die in snikken uitbarstte omdat hij foto’s zag van zijn vader als jonge man. Waar hij uiterlijk veel op leek. Hoe hard dat ook binnenkomt, die foto’s zijn van onschatbare waarde. Soms zitten er in dossiers de enige jeugdfoto’s van familieleden. Daarom hebben we foto’s met documentclassificatie geclusterd en kun je ze met één druk op de knop uit een dossier filteren.’

Op basis van het gebruikersonderzoek werd ook de wens doorgevoerd om uitleg te krijgen bij moeilijke woorden en juridische termen in de tekst van documenten.

Technologie is vooral mensenwerk

Het Huygens Instituut maakt het CABR digitaal toegankelijk in opdracht van het Nationaal Archief. Het Huygens Instituut werkt hiervoor samen met Digitale Infrastructuur van KNAW. Papieren verslagen, rapporten en handgeschreven brieven worden met speciale software in computer-leesbare tekst omgezet.

Toegankelijkheid van gevoelige historische archieven is de expertise van het Huygens Instituut. Lotte Baltussen: ‘Het belangrijkste is dat mensen hun verhaal kunnen opdiepen uit oude documenten. Onze technologie is dus vooral mensenwerk. Nog steeds ben ik wekelijks bij het archief om mensen te spreken. Met sommigen die ik goed heb leren kennen spreek ik van tevoren af voor een koffiedate, om te praten over wat ze nu weer hebben gevonden in het CABR.’