Woensdag 4 maart 2026

Oratie Huygensdirecteur Dirk van Miert

Eeuwenoude principes van de editiewetenschap zijn relevant in het digitale onderzoek van vandaag

Ter gelegenheid van zijn benoeming als bijzonder hoogleraar Kennisgeschiedenis vanuit digitaal perspectief aan de Universiteit Utrecht houdt Huygensdirecteur Dirk van Miert een openbare oratie. Het thema van de rede is: ‘Brontekst en context: over data, editiewetenschap 2.0 en digitale infrastructuur’. Lees hieronder meer over de oratie en over hoe aan te melden.

Afbeelding: een geleerde in zijn studeerkamer, toegeschreven aan Willem de Poorter, ca. 1642-1650. Collectie Rijksmuseum. Interieur van een studeerkamer waar een geleerde in zijn stoel achter een tafel in slaap is gevallen, met de hoofd steunend op de linkerhand. Op tafel liggen grote stapels boeken en paperassen. Tegen de achtermuur een kast met boeken.

In zijn oratie gaat Dirk van Miert onder andere in op de rol van digitale technologieën en kunstmatige intelligentie bij het toegankelijk maken van historische bronnen, een van de kernactiviteiten van het Huygens Instituut. Hij laat zien hoe eeuwenoude principes van de editiewetenschap, zoals contextualisering, bias en reconstructie van verloren gegaan materiaal, ook relevant zijn in gedigitaliseerde wetenschapsbeoefening. Tegelijk bespreekt hij de kansen en de uitdagingen van digitale infrastructuren en het bewerken van data.

Dirk van Miert over digitale technologieën en editiewetenschap:

Over de black box van kunstmatige intelligentie

‘In de maatschappij groeit de zorg over desinformatie. Grote taalmodellen en algoritmes bepalen steeds vaker hoe we in aanraking komen met informatie en kennis, maar hoe deze modellen en algoritmes werken blijft vaak onzichtbaar, een black box. AI kan bijvoorbeeld digitale teksten en beelden selecteren en verspreiden zonder dat we weten dat dit gebeurt, ook niet als de informatie niet klopt.

Tegelijkertijd bieden digitale technieken grote kansen: binnen de digitale geesteswetenschappen worden grote hoeveelheden ”papieren” historische gegevens digitaal toegankelijk gemaakt voor wetenschap en samenleving. Een voorwaarde is dat dit op een wetenschappelijk verantwoorde manier gebeurt.’

Over betrouwbare keuzes in digitaal onderzoek

‘De editiewetenschap houdt zich al eeuwen bezig met precies deze kwestie. Wat is een betrouwbare weergave van een historische bron? Hoe plaats je een bron in de juiste context? Hoe reconstrueer je wat verloren is gegaan en hoe houd je rekening met wat nooit is opgeschreven? Dit wetenschappelijke monnikenwerk ligt aan de basis van het Huygens Instituut.’

(c) RGvT, NRC.

‘Oude technieken zoals voetnoten en thematische indexen zijn de voorlopers van moderne datamodellen met tags en linked data. Bij het digitaliseren van archieven gaat het om hetzelfde: gelaagdheid, fragmentarische bronnen, contextualisering, representativiteit en bewust omgaan met bias.’

Over het belang van digitale duurzaamheid

‘Net zoals papieren archieven speciale ruimtes en kasten vergen om de eeuwen te overbruggen, zo vraagt ook digitalisering om de juiste conservering, zoals een robuuste en onderhoudbare digitale infrastructuur, en specialisten die data kunnen bewerken, opschonen, standaardiseren, taggen en koppelen.

Kortom, datawetenschap is in feite editiewetenschap. Wat eeuwenlang gebeurde met pen en papier, gebeurt nu digitaal. De kern blijft hetzelfde: betrouwbare, goed ingebedde en wetenschappelijk verantwoorde data beschikbaar maken, zodat zowel wetenschap als samenleving er iets aan hebben. AI en nieuwe digitale technieken maken dit mogelijk, maar zonder de principes van de editiewetenschap missen we de context en betrouwbaarheid die historisch onderzoek essentieel maken.’

Lees ook dit interview met Dirk van Miert.

Aanmelden voor de oratie

Aanmelden voor de zaal kan bij Bart van der Ven: bart.van.der.ven@bb.huc.knaw.nl.

De livestream is te bekijken via deze link.