A Show of Hands

Blad uit een manuscript (ca. 1400-1450) over geomantie (waarzeggerij via de aarde), chiromantie (handlezen), iatromathematica (medische wiskunde), astronomie, alchemie en geneeskunde. Bron: Sankt Gallen, Stiftsbibliothek, Cod. Sang. 756, p. 244.

👉 De rol en functie van handafbeeldingen in middeleeuwse manuscripten (900–1550)

A Show of Hands onderzoekt de rol van handafbeeldingen in middeleeuwse manuscripten (900–1550). Het project laat zien hoe handafbeeldingen in middeleeuwse teksten werden gebruikt als hulpmiddel voor leren, begrijpen en onthouden. Het onderzoek is interdisciplinair en geeft een nieuwe blik op middeleeuwse kennispraktijken, visuele cultuur en boekgeschiedenis.

🖐️Nog nooit doken er in teksten zó veel handjes, duimpjes en vingers op, als in het digitale tijdperk. Sterker: vrijwel geen chat, post of e-mail is compleet zonder toepasselijke hand-emoji.

Maar handjes zijn niet nieuw of uniek. In middeleeuwse teksten doken ook overal handjes op. Zoals vingers in de kantlijn, wijzend naar belangrijke passages. Of illustraties van goddelijke handen uit hemelse wolken. Handafbeeldingen werden ook gebruikt als schematisch hulpmiddel om bijvoorbeeld muziek of tijd te leren en te onthouden.

Wat onderzoekt het project?

In middeleeuwse manuscripten waren handafbeeldingen nooit alleen decoratie. Ze functioneerden als praktische hulpmiddelen die lezers ondersteunden bij het leren, interpreteren en doorgeven van kennis. A Show of Hands onderzoekt dit bijzondere visuele fenomeen voor het eerst systematisch. Het project bekijkt niet alleen de geheugenfunctie, maar brengt het volledige scala van functies en contexten van handafbeeldingen in kaart.

Het project stelt vragen als:

• Welke soorten handafbeeldingen zijn er?
• In welke manuscripten komen ze voor en waarom?
• Hoe verhouden ze zich tot de tekst en de fysieke vorm van het boek?
• Wanneer neemt het beeld het over van woorden en vormt de afbeelding een zelfstandige visuele taal?

Links: Hand van God beschreven met paasdata (tiende eeuw) uit de Leofric Missaal, Oxford, Bodleian Library, MS. Bodl. 579, fol. 49r. Rechts: Guidonische hand voor het leren en onthouden van de toonlader (zestiende eeuw), Utrecht, Museum Catharijneconvent, BMH h fragm 29.

Het project bestudeert ook welke gebaren door handen werden afgebeeld en hoe ze passen bij de tekst, met aandacht voor hun rol als tekstverduidelijking, zelfstandige communicatie of als aanvulling op de geschreven woorden.

De promotoren zijn Prof. dr. Irene van Renswoude, Dr. Esther Mulders (UvA, Kunstgeschiedenis & Boekwetenschap) en Prof. Kathryn Rudy (University of St Andrews, Fellow of the British Academy, Fellow of the Royal Society of Edinburgh).

Methode

Het onderzoek combineert beeldanalyse, tekstonderzoek en codicologie (het bestuderen van de fysieke kenmerken van boeken). Ook worden middeleeuwse Latijnse teksten geraadpleegd waarin handen expliciet als leermiddel of communicatief instrument zijn beschreven.

Beoogde resultaten

• Een taxonomie van handafbeeldingen
• Een gestructureerde inventaris van manuscripten met handbeelden
• Duidelijke terminologie voor onderzoekers
• Relevantie voor middeleeuwse kennispraktijken

Rol van het Huygens Instituut

De onderzoeksgroep Kennis- en kunstpraktijken van het Huygens Instituut bestudeert kennis en kunst in de Europese geschiedenis. Onze expertise ligt in het ontsluiten en analyseren van bronnen die eerder slechts gedeeltelijk toegankelijk waren, bijvoorbeeld omdat teksten nog niet gedigitaliseerd waren. Nieuwe data geven nieuwe inzichten en bieden daarmee frisse perspectieven op het verleden.

Door handafbeeldingen centraal te stellen, combineert het project A Show of Hands visuele cultuur, materiële boekgeschiedenis en kennisoverdracht. Deze interdisciplinariteit geeft op een creatieve manier inzicht in hoe mensen in de middeleeuwen lazen, leerden en kennis deelden. 👍

Wijzende hand in een verzamelhandschrift (ca. 1400) , Arnhem, Rozet Erfgoedcentrum, ms 6, fol. 145v (detail).