Nederlands | English

Vroegmoderne besluitvorming en politieke dialoog

Bestuurlijk hebben de Noordelijke Nederlanden na de Middeleeuwen een bijzondere ontwikkeling doorgemaakt. Aanvankelijk leken zij zich vanuit een composiet van gewesten te ontwikkelen in de richting van een eenheidsstaat onder een monarch, het standaardmodel voor Europese staatsvorming. In de late zestiende eeuw, tijdens hun opstand tegen landsheer Filips II, besloten de provincies echter verder te gaan als een republiek, met behoud van gewestelijk soevereiniteit. Vertegenwoordiging en besluitvorming op het ‘nationale’ niveau brachten de nodige politiek-institutionele innovaties met zich mee. In de vroegmoderne periode neemt de Republiek met haar uit oude en nieuwe elementen samengestelde staatsvorm dan ook een uitzonderlijke plaats in. De voorganger van de Staten-Generaal van nu vormde van de late 16de eeuw tot het eind van de 18de eeuw de centrale, regerende vergadering in een republiek van verenigde staten. De Hoogmogende Heren Staten-Generaal hielden zich zeker niet alleen met ‘high politics’ bezig. Op het Binnenhof in Den Haag debatteerden en besloten zij als de vertegenwoordigers van zeven soevereine provincies vrijwel dagelijks (ook in het weekend!) over de meest uiteenlopende zaken, van pensioenen voor oorlogsweduwen en nieuwjaarsgiften voor generaliteitsbodes tot het stichten van handelscompagnieën en het te voeren beleid rond oorlog en vrede. Besluitvorming was een continu proces en drukte zich uit in een schier eindeloze reeks resoluties, zorgvuldig opgetekend door de griffier en zijn klerken. In die besluiten weerspiegelt zich niet alleen de uitvinding en de ontwikkeling van de Republiek als nieuwe staat, zij laten ook het dagelijks politiek bedrijf van de vertegenwoordigers en soevereinen van toen zien. De Staten-Generaal functioneerden ook als een platform voor politieke dialoog, want aan veel besluiten ging het nodige (inter)provinciale lobbywerk vooraf.

afb1_Binnenhof_1621

Gezicht op het Binnenhof en de Hofvijver te Den Haag, in drie platen (middenblad), 1621. Prent gemaakt door Simon Frisius naar een ontwerp van Hendrick Hondius I. Bron: Rijksmuseum Amsterdam

De Resoluties en historisch onderzoek

De resoluties van de Staten-Generaal (1576-1796) zijn een ruggengraatbron voor het onderzoek naar de geschiedenis van Nederland. Voor de zeventiende eeuw, de periode waarin de Republiek een grote macht was, zijn zij zelfs van wereldhistorisch belang. De besluiten vormen een wezenlijk deel van het enorme archief van de Staten-Generaal dat in het Nationaal Archief te Den Haag wordt bewaard en 17.550 inventarisnummers archief telt. In deze papiermassa fungeren de resolutiereeksen als wegwijzer naar talloze belangrijke en intrigerende stukken. In hun studies van opkomst, bloei en verval van de kleine maritieme republiek te midden van (veel) grotere dynastieke staten hebben vele binnen- en buitenlandse historici dan ook gebruik gemaakt van het archief en de resoluties van de Staten-Generaal, voor zover toegankelijk.

afb2_Plakkaat_Verlating_1581

Plakkaat van Verlating (1581). De Staten-Generaal zetten uiteen waarom zij Filips II niet meer als landsheer erkennen. Bron: Nationaal Archief Den Haag

Tot nu toe zijn de resoluties vooral gebruikt voor beperkt onderzoek naar de besluitvorming over specifieke onderwerpen, personen en plaatsen. Voor de periode 1576-1630 kunnen onderzoekers gebruik maken van digitaal beschikbare, maar in opzet en format onderling verschillende edities. Onderzoek naar ontwikkelingen op de lange(re) termijn, bijvoorbeeld naar de veranderingen in de behandeling van rekesten of in de interactie met andere staten, is daardoor op dit moment niet mogelijk. Dat geldt evenzeer voor de bestudering van de scheidslijn tussen formele en informele politiek, de ontwikkeling van het politiek ceremonieel of het achterhalen van het politieke bedrijf achter de schermen. In de historiografie overheerst het beeld van de kerngroep van niet meer dan 15 tot 30 afgevaardigden die in de zeventiende eeuw daadwerkelijk de Republiek bestuurde en haar politieke koers bepaalde. Een toetsing van deze voorstelling van zaken door serieel onderzoek naar de presentie in vergaderingen en commissies is nu onuitvoerbaar. Een nadere analyse van de bestuurscultuur, bijvoorbeeld door het traceren van de totstandkoming van een republikeins ritueel en ceremonieel of door het optreden van commissies en ambtsdragers over een lange periode te volgen, kan eveneens niet efficiënt worden uitgevoerd. Pas als alle resoluties uit de periode 1576-1796 toegankelijk zijn gemaakt wordt het mogelijk deze en talloze andere vraagstukken betreffende vroegmoderne institutionele vernieuwing, politieke reconstructie, ‘regime change’, netwerkvorming, politiek taalgebruik en representatie op te lossen.

afb4_Ridderzaal_Grote Vergadering_1651

De Ridderzaal op het Binnenhof tijdens de Grote Vergadering van de Staten-Generaal in 1651. Schilders: Bartholomeus van Bassen; Anthonie Palamedesz. Bron: Rijksmuseum Amsterdam

afb3_Verdrag_VS_1782

Handels- en vredesverdrag met de jonge Verenigde staten van Amerika, getekend op 8 oktober 1782. Bron: Nationaal Archief Den Haag

Naar een digitale editie

Vanwege hun sleutelfunctie hebben het Huygens ING en zijn voorgangers het ontsluiten van de inhoudelijk vaak complexe resoluties al meer dan een eeuw geleden ter hand genomen. Tussen 1902 en 2007 is eerst voor de periode tot en met 1609 een selectie in transcriptie en samenvatting uitgegeven en vervolgens voor de periode 1610-1630 van alle resoluties een samenvatting in modern Nederlands. De edities 1576-1625 verschenen in druk maar zijn nu digitaal beschikbaar, de periode 1626-1630 werd geheel digitaal toegankelijk gemaakt. Diepgaande inhoudelijke ontsluiting door gespecialiseerde onderzoekers was tot voor kort de enige, maar zeer arbeidsintensieve en kostbare manier om de complexe taal en content van de resoluties toegankelijk te maken. Nu zijn er alternatieve manieren om de besluiten voor onderzoekers en andere gebruikers te ontsluiten. Automatische handschrift- en drukletterherkenning en andere op ICT gebaseerde technieken en tools kunnen worden ingezet voor een complete digitale editie van de resoluties. In 2014 hebben Huygens ING en Nationaal Archief afgesproken zich gezamenlijk sterk te maken voor deze onderneming. Digitale afbeeldingen van de originelen (in handschrift en gedrukt) voor de gehele periode 1576-1796 zullen (semi)automatisch worden ontsloten. De afdelingen ICT en Digitaal Databeheer van Huygens ING hebben in 2015-2016 pilotonderzoeken verricht naar de bruikbaarheid van handschriftherkenning en OCR en naar de mogelijkheden voor automatische tekststructurering en –verrijking. De resultaten van deze pilots zijn verwerkt in een projectplan dat uitgevoerd kan worden zodra externe financiering is verworven. Aldus wordt een digitaal corpus van ongekende omvang beschikbaar gemaakt dat bruikbaar is voor allerlei typen van onderzoek. Internationaal gezien zal Nederland daarmee onder meer een belangrijke impuls kunnen geven aan het zichtbaar maken van de wortels van de parlementaire, representatieve democratie in Europa en de Atlantische wereld.

Lezingen en papers

Naar Den Haag! Ruim vier eeuwen vertegenwoordiging en vertegenwoordigers op het Binnenhof. Lezing symposium De Staten-Generaal op papier en in de praktijk. Den Haag, Rooksalon gebouw Tweede Kamer, 25 juni 2015.

Contact:
Prof. Dr. Ida Nijenhuis