Nederlands | English

Onze kennis van Latijnse teksten uit de Oudheid en Laatantieke periode is vooral gebaseerd op manuscripten uit de vroege Middeleeuwen. De marges van deze manuscripten bevatten aantekeningen die laten zien dat de teksten niet alleen maar overgeleverd werden, maar dat ze actief werden bestudeerd en gebruikt. Lange tijd zijn ze beschouwd als onbeduidende schrijfsels van anonieme monniken, maar ze vormen juist veelzeggende bronnen van intellectuele geschiedenis: zij vertellen het verhaal van de veranderingen in kennis op velerlei gebied, van de natuurlijke fenomenen van de kosmos tot de orthodoxe leer over predestinatie. Zij geven inzicht in de methoden en interesses van wetenschap en onderzoek in deze periode.

pic_marginal2

De praktijken van het annoteren van handschriften waren nog nauwelijks in kaart gebracht. Dit project, dat liep van mei 2011 tot mei 2016, heeft ze in de schijnwerpers gezet. Ze blijken een onverwacht rijk en nieuw licht werpen op het intellectuele leven in Europa in de vroege Middeleeuwen.

pic_marginal3

Het onderzoek heeft de marginalia benaderd vanuit drie complementaire invalshoeken:

  • Het fenomeen van het annoteren van teksten met behulp van a-tekstuele symbolen (dr. E. Steinova);
  • De rol van marginale annotaties in de vroegmiddeleeuwse wereld van debat en controverse, van intellectuele vrijheid en censuur (dr. I. van Renswoude);
  • Een synthetiserende beschrijving en analyse van praktijken van annoteren, centra van commentaarproductie en karakteristieke vormen van annotatie door individuele geleerden of geleerde kringen (Prof.dr. M.J. Teeuwen).

Het project heeft een reeks publicaties opgeleverd, een dissertatie (Evina Steinova, verdedigd in maart 2017, cum laude), een Database met observaties over marginalia in ca. 350 vroegmiddeleeuwse handschriften, en een internationale thematische bundel met 26 bijdragen.

Contact

Prof.dr. M.J. Teeuwen 

Meer informatie over het project

https://www.huygens.knaw.nl/marginal-scholarship-vidi/

DATABASE, PROJECT RESULTS, BLOG

Voicesfromtheedge.huygens.knaw.nl

Publicaties/Publications:

Books

Teeuwen, M.J. and I. van Renswoude (eds.) (2017), The Annotated Book in the Early Middle Ages: Practices of Reading and Writing, Utrecht Studies in Medieval Literacy 38 (Turnhout: Brepols). Proceedings of a conference held in June 2015, 26 contributions, XII+783 p., 41 b/w ill., ISBN: 978-2-503-56948-2.

Steinová, E. (2016), Notam superponere studui: the use of technical signs in the early Middle Ages. PhD dissertation, Utrecht University (2016).

Articles and Chapters

Renswoude, I. van and E. Steinová (forthcoming, May 2018), ‘The Annotated Gottschalk: Critical signs and control of heterodoxy in the Carolingian age, in: P. Chambert-Protat, W. Pezé e.a. (eds.), La controverse carolingienne sur la prédestination: histoire, textes, manuscrits, Haut Moyen Âge 32.

Renswoude, I. van (2017), ‘The Censor’s Rod: Textual Criticism, Judgment and Canon Formation in Late Antiquity and the Early Middle Ages’, in: M. J. Teeuwen, I. van Renswoude (eds.), The Annotated Book. Early Medieval Practices of Reading and Writing, Utrecht Studies in Medieval Literacy 38 (Turnhout: Brepols), 555-596.

Renswoude, I. van (2017), ‘The art of disputation: dialogue, dialectic and debate’, in: Early Medieval Europe 35.1, Special Issue Dialogue and debate in late Antiquity and the early Middle Ages, M.B. de Jong and I. van Renswoude (eds.), 38-53.

Renswoude, I. van and J. Raaijmakers (2016), ‘The ruler as referee in theological debates. Reccared and Charlemagne’, in: R. Meens, D. van Espelo, B. van den Hoven van Genderen, J. Raaijmakers, I. van Renswoude, C. van Rhijn (eds.), Religious Franks. Religion and Power in the Frankish Kingdoms. Studies in Honour of Mayke de Jong (Manchester University Press), 50-70.

Renswoude, I. van, with C. Baumgartner (2015), ‘Heresy’, in: Robert Segal, Kocku von Stuckrad (eds.) The Vocabulary for the Study of Religion (Leiden: Brill), 156-159.

Renswoude, I. van and M.J. Teeuwen (2014), ‘Voorpublicatie, censuur en zelfcensuur in Oudheid en Middeleeuwen. Of: hoe een auteur zich kan wapenen tegen openbare kritiek en straf’, in: J. Gabriëls, I. Huysman, T. van Kalmthout, R. Sluijter (eds.), In Vriendschap en Vertrouwen. Cultuurhistorische essays over confidentialiteit (Hilversum: Verloren), 241-256.

Renswoude, I. van and R. Kramer (2014), ‘Dissens, Debatte und Diskurs. Kirche und Imperium im Karolingerreich’, Historicum (Spring/Summer issue 2014), 22-27.

Renswoude, I. van, with C. Baumgartner (2014), ‘Censorship, Free Speech and Religion’, in: P. Hedges (ed.), Controversies in Contemporary Religions, vol.2: Public and Ethical Controversies, Praeger Multi-Volume series (Oxford), 123-151.

Renswoude, I.van (2013), ‘Licence to Speak. The Rhetoric of Free speech in Late Antiquity and the Early Middle Ages’, in: The Cultural Significance of the Natural Sciences (Praemium Erasmianum Yearbook 2012, Amsterdam).

Steinová, E. (2017), ‘Technical signs in Early Medieval Manuscripts Copied in Irish Minuscule’, in: The Annotated Book in the Early Middle Ages. Practices of Reading and Writing, Utrecht Studies in Medieval Literacy 38 (Turnhout: Brepols), 37-86.

Steinová, E. (2016), ‘The List De notis sententiarum in the Liber Glossarum’, Journal of Medieval Latin 26, 315-362.

Steinová, E. (2015), ‘Psalmos, notas, cantus: the meanings of nota in the Carolingian period’. Speculum 90:2 (2015), 424-457.

Steinová, E. (2014), ‘Munich, Bayerische Staatsbibliothek, MS Clm 6298: A new witness of the biblical commentaries from the Canterbury school’. Anglo-Saxon England 43 (2014): 45-55.

Teeuwen, M.J. (forthcoming, 2018), ‘Practices of Appropriation: Writing in the Margin in Twelfth-Century Manuscripts’, in: E. Kwakkel and R. Thompson (eds.), The European Book in the Twelfth Century, (Cambridge University Press).

Teeuwen, M.J. (forthcoming), ‘Die Ränder der Handschrift als Spiegel des mittelalterlichten Geistes: Die karolingische Zeit’, Wolfenbütteler Hefte 36 (Wolfenbüttel: Herzog August Bibliothek).

Teeuwen, M.J. (forthcoming), ‘The ars musica in Glosses and Commentaries in Early Medieval Manuscripts’, chapter in the edited volume Music in the Carolingian World: Studies in honour of Charles Atkinson (Columbus, Ohio).

Teeuwen, M.J. (2017), ‘Voices from the Edge: Annotating Books in the Carolingian period’, in: M. J. Teeuwen, I. van Renswoude (eds.), The Annotated Book in the Early Middle Ages. Practices of Reading and Writing, Utrecht Studies in Medieval Literacy 38 (Turnhout: Brepols), 13-36

Teeuwen, M.J. (2016), ‘Writing in the Blank Space of Manuscripts: Evidence from the Ninth Century’, in: B. Crostini, G. Iversen and B.M. Jensen,  Ars Edendi Lecture Series Volume IV (Stockholm: Stockholm University Press), 1-25.

Teeuwen, M.J. and S. O’Sullivan (2016), ‘The Harvest of Ancient Learning: Healthy Fruits or Rotten Apples’, in: R. Bremmer Jr. and C. Dekker (eds.), Fruits of Learning.The Transfer of Encyclopaedic Knowledge in the Early Middle Ages (Leuven: Peeters), 303-320.

Teeuwen, M.J. (2016), ‘Three annotated letter manuscripts: scholarly practices of religious Franks in the margins unveiled’, in: R. Meens et alii, Religious Franks. Religion and Power in the Frankish Kingdoms: Studies in Honour of Mayke de Jong (Manchester University Press), 221-239.

Teeuwen, M.J. (2015), ‘Carolingian Scholarship on Classical Authors: Practices of Reading and Writing’, in: E. Kwakkel (ed.), Manuscripts of the Latin Classics, Studies in Medieval and Renaissance Book Culture ( Leiden University Press), 23-50.

Teeuwen, M.J. (2014), ‘The master has it wrong. Dissenting voices in commentary texts’, in: E. D’Angelo and J. Ziolkowski (eds.), Auctor et auctoritas in latinis medii aevi litteris. Author and Authorship in Medieval Latin Literature, Volume of Proceedings of the International Medieval Latin Congress (SISMEL: Edizione del Galluzzo), 1097-1108.

Teeuwen, M.J. (2013), Inaugural lecture Stemmen van de zijlijn: de organisatie van kennis in middeleeuwse handschriften, 11 January 2013, published online at http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/276509

Teeuwen, M.J. (2013), ‘Seduced by Pagan Poets and Philosophers: Suspicious Learning in the Early Middle Ages’, in: C. Giliberto and L. Teresi (eds.), Limits to Learning. The Transfer of Encyclopaedic Knowledge in the Early Middle Ages (Leuven, Paris, Walpole, MA: Peeters), 63-80.

Teeuwen, M.J. (2011), ‘Marginal Scholarship: Rethinking the Function of Latin Glosses in Early Medieval Manuscripts’, in: P. Lendinara, L. Lazzari, C. Di Sciacca (eds.), Rethinking and Recontextualizing Glosses. New Perspectives in the Study of Late Anglo-Saxon Glossography, Textes et Études du Moyen Âge 54 (Porto: FIDEM), 19-37.